|
Ckv
2,3-model om een toneelvoorstelling gedegen te bekijken. Door op de gekleurde onderwerpen te klikken kom je bij
uitleg. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Uitleg bij het bovenstaande schema
|
INHOUD
|
Voorstelling, betekenis, boodschap |
|
|
|
Bedoelde betekenis van de kunstenaar (of opdrachtgever)
gelet op tijd en plaats betekenisgeving/interpretaties
door de beschouwer |
|
Drama, toneel, theater: dit zijn drie begrippen voor
dezelfde kunstvorm. De kern bij drama is het uitspelen van een verhaal door
spelers (acteurs) voor een publiek. De acteurs spelen daarbij een rol. Veelal
gebeurt dit op een toneel, in een theater. Maar dat hoeft niet altijd:
straattheater wordt op straat vertoond en voor locatietheater wordt een
bijzondere plek gekozen om de voorstelling te spelen. Het verschil met film is
dat het publiek daarbij niet lijfelijk aanwezig is als de spelers het verhaal
uitspelen, en dat zij op het witte doek zien wat de lens van een camera heeft
opgenomen. Iets soortgelijks is er aan de hand bij televisiedrama. Bij dans is
er niet altijd sprake van een verhaal en van het spelen van rollen. Als dat wel
zo is vormt dat niet – zoals bij drama– de kern van de voorstelling.
onderwerp, thema, titel
|
Wat wordt er verteld?
Wat is het onderwerp? Waar gaat
het over? Voorstelling, verhaal, onderwerp, thema, emotie, sfeer,
titel |
a1 |
Vaak is er een doorlopend verhaal in een toneelvoorstelling, en zien we een of meer personen
die een ontwikkeling doormaken. Maar het kan ook zijn dat de voorstelling is
gemaakt rond een bepaald onderwerp of
thema zonder doorlopend verhaal of
met allerlei verschillende stukjes verhaal. Of dat bij het kijken een emotie of sfeer veel belangrijker is dan
het verhaal. Vrijwel elke voorstelling heeft een titel, en soms ook een ondertitel, waarmee de makers zelf aangeven
waar de theatervoorstelling over gaat.
ontwikkeling
|
Welke situaties en gebeurtenissen spelen zich af? Waar gebeurt het? Wanneer? Welke personages spelen er in mee? Wat gebeurt er met die personages? Wat doen die personages? Waarom? |
a2 |
Ook als er geen doorlopend verhaal is, dan spelen zich
altijd situaties en gebeurtenissen af. Het kan zijn dat die
allemaal op verschillende plaatsen te
zien zijn en op verschillende momenten,
of dat de hele voorstelling zich afspeelt in die ene kamer op die ene avond. Dat
kan in een ver verleden zijn of in het heden. Of in een tijdperk dat niet
duidelijk te bepalen is. De personen die in het verhaal meespelen noemen we personages of rollen. Afhankelijk van
het verhaal gebeurt er van alles met die personages: ze maken het nodige mee en
ze zorgen zelf ook dat ze hun stempel drukken op het verhaal. Zowel de
personages als de loop van de gebeurtenissen maken een ontwikkeling door. De
personages hebben motieven om het een
wel te doen en het ander niet.
Elke voorstelling probeert een bepaald effect op het publiek
te bereiken: het publiek leeft mee, is het ene moment ademloos en moet op een
ander moment lachen. Welk effect de theatermakers bereiken, wordt voor een deel
bepaald door de sfeer van de
voorstelling of door de afwisseling in sferen. Een wervelende show heeft andere
sferen dan een romantisch liefdesdrama of een oorlogsstuk.
Vaak wekken in een voorstelling de situaties en gebeurtenissen een spanning op. De personages raken in conflict, met zichzelf of met hun omgeving. Die spanning kan leiden tot een hoogtepunt en daarna een ontknoping. We noemen dat de verhaallijn of ontwikkelingslijn of handelingsverloop van de voorstelling. Vaak is zo’n handelingsverloop opgebouwd uit allerlei kleinere spanningsbogen. Spanning en conflict hoeven niet altijd ‘tragisch’ te zijn: ze kunnen bijvoorbeeld ook humoristisch werken.
basismateriaal
|
Waar zijn de theatermakers van uitgegaan: een toneeltekst
(welke, van wie, van wanneer?), een eigen thema, eigen ervaringen of
verhalen, beelden, een locatie? |
b1 |
Bij veel toneelvoorstellingen wordt uitgegaan van een tekst die een toneelschrijver heeft geschreven. Dat kan een tekst zijn die stamt
uit een heel andere tijd en cultuur. In dat geval moet de toneeltekst van toen
nieuw leven worden ingeblazen en als het ware herschapen worden. Het kan een
tekst zijn die speciaal voor deze voorstelling is geschreven, bijvoorbeeld als
resultaat van improvisaties van de
acteurs rond een bepaald onderwerp of thema. Theatermakers kunnen zich ook
laten inspireren door een bepaalde locatie (locatietheater), door beelden,
verhalen of ervaringen die hen fascineren.
interpretatie
|
Vanuit welke opvatting of interpretatie hebben de
theatermakers of de regisseur gewerkt? |
b2 |
Een regisseur die vandaag de dag een Griekse tragedie uit de
vijfde eeuw voor Christus ten tonele voert, kan dat bijvoorbeeld doen vanuit de
opvatting dat de thematiek van het stuk (weer) actueel is en de tekst zodanig
interpreteren dat een eigentijds of tijdloos verhaal ontstaat. De opvatting of interpretatie van theatermakers hebben vaak te maken met enerzijds
hun eigen fascinatie voor het onderwerp of toneelstuk en anderzijds het effect
dat ze teweeg willen brengen bij het publiek. Soms blijkt hun opvatting of
interpretatie glashelder uit de voorstelling zelf. Soms kunnen we die leren
kennen uit het programmaboekje of bijvoorbeeld uit interviews of
voorbeschouwingen.
De toneelgeschiedenis kent vele tradities in manieren van
spelen: speelstijlen. Als het
toneelspel ‘net echt’ overkomt noemen we dat wel naturalistisch. Een aantal speelstijlen zijn gestileerd, bijvoorbeeld met gebaren en bewegingen die veel groter
of hoekiger of vloeiender zijn dan natuurlijk gedrag. Ook de mimiek en het
stemgebruik kunnen eigen kenmerken vertonen.
soort verhaal
|
Zijn de situaties en gebeurtenissen opgenomen in een
lopend verhaal? Zo nee, hoe dan wel? Zijn de situaties en gebeurtenissen tragisch, komisch,
absurd? |
c2 |
Naast een verhaal dat we van begin tot eind kunnen volgen,
kunnen we in een voorstelling allerlei andere manieren tegenkomen waarop de
situaties en gebeurtenissen gepresenteerd worden. Het verhaal kan bijvoorbeeld
niet chronologisch verteld worden, of
kan onderbroken worden door liederen, dansen of bijvoorbeeld filmfragmenten.
Verschillende verhaalfragmenten
kunnen als een soort montage aaneengeregen zijn, of misschien is er wel een
verteller die een soort rode draad aangeeft.
Een tragisch verhaal loopt vaak noodlottig af, terwijl een komisch verhaal vaak een verrassende clou aan het eind heeft. Bij een absurdistisch verhaal wordt de werkelijkheid op zijn kop gezet.
De acteurs spelen een personage. Zoals een muzikant een
instrument in handen heeft, waarmee hij muziek
maakt, zo heeft de acteur z’n lichaam en stem als instrument. Met de houding van het lichaam kun je van alles uitdrukken, bijvoorbeeld bij koude of angst is de houding meestal ineengekrompen en bij blijdschap open.
Een angstig persoon heeft een andere houding dan een blij mens.
De acteur gebruikt ook beweging in het spel. Het gaat om bewegingen die uitdrukking geven aan en rol en situatie. Het gaat het niet alleen om lopen, maar om alle activiteiten om van houding of plaats te veranderen. Zo is het omkijken al een vorm van beweging. Als koude wordt verbeeld, zal de acteur stroef en weinig bewegen om aan te geven dat z’n spieren verstijfd zijn. Daarnaast kan beweging in de voorstelling ook een zelfstandige functie hebben. Het gaat dan niet om uitdrukking te geven aan een rol of situatie, maar om een bepaalde rol of dynamiek op te roepen.
Het gebruik van gebaren is een vorm van bewegen waarbij het gaat om het afzonderlijk bewegen van lichaamsdelen. Soms volgen de bewegingspatronen een vaste choreografie.
De mimiek is de uitdrukking op het gezicht. Als een acteur iemand speelt die langzaam wakker wordt, kan dat heel nadrukkelijk in de uitdrukkingen op het gezicht duidelijk worden gemaakt. Dan is er sprake van expressieve mimiek.
De stem kan op allerlei manieren worden gebruikt. Je kunt verschillende vormen van expressie aan de stem
geven en je kunt op allerlei manieren spreken (dialect, beschaafd, etc)
Met het kostuum dat de acteur aanheeft, de grime die hij op z’n gezicht heeft en zijn kapsel (bijvoorbeeld een pruik) kan een karakterisering gegeven worden van het personage. Ook kan er een tijd mee aangegeven worden, bijvoorbeeld anno nu of juist de Romeinse tijd. Ook kun je de plaats ermee aangeven waar je bent, bijvoorbeeld
in een station of huiskamer of een ander land.
In drama ga je uit van levende mensen, dus heb je te maken
met karaktertrekken, motieven emoties, handelingen, acties, interacties etc.
Bij dramatisch spel wordt over het algemeen een ontwikkeling getoond in
het spel van de personages. Een personage krijgt vorm door middel van karaktertrekken. Hiermee wordt ook de geaardheid aangegeven van een personage. Zo is een karakter lief, geniepig, gehaaid, hard, zacht, opgewekt, neerslachtig, etc.
Een personage handelt niet zomaar, maar vanuit motieven ofwel beweegredenen. Het ‘echte’ motief om bij
iemand te schuilen tegen de regen, kan zijn: contact te willen leggen met die persoon.
Emoties zijn de gevoelens, ook wel gemoedstoestand genoemd, die uitgebeeld worden (blij, verrast, verdrietig etc.). De handelingen zijn de activiteiten van een persoon die een verandering teweegbrengen in de gegeven situatie. Dit kan zowel uiterlijk (dat wat men op het toneel doet, de activiteit) als innerlijk zijn (de beweegreden, het motief).
Acties zijn de zichtbare handelingen. Interacties zijn de wisselwerkingen;
een actie heeft namelijk een reactie bij de ander tot gevolg die op z’n beurt weer een reactie tot gevolg heeft.
verhaalelementen
|
Personages Bedrijven, scènes Teksten, beelden Ontwikkeling, verloop Fragmenten, uitstapjes |
d3 |
De personages zijn
de handelende personen in een voorstelling, zij maken een ontwikkeling door in
het verhaal. Ze hebben een belangrijke functie in de opbouw van de betekenis
van de voorstelling. De personages maken een duidelijke en herkenbare ontwikkeling door of maken juist
allerlei sprongen.
De personages komen in allerlei situaties en gebeurtenissen; ze triomferen of gaan ten onder.
Ze vertegenwoordigen een bepaald standpunt en geven dat impliciet of expliciet door.
De voorstelling is vaak gestructureerd in bedrijven. Dit zijn afgesloten delen in een toneelstuk.
De scène is een kleine eenheid binnen een voorstelling. Bij een wisseling van personages, tijd, ruimte begint een nieuwe scène.
Het verhaal ontwikkelt zich op een bepaalde manier (handelingsverloop). Dit kan via de personages, teksten en beelden met een vloeiende verhaallijn gebeuren waarbij alle situaties en gebeurtenissen na elkaar verteld worden en logisch uit elkaar voortvloeien. De spanning wordt langzaam opgevoerd tot een climax, waarna het verhaal afgerond wordt. Er kunnen echter ook bewust meerdere verhaallijnen naast elkaar staan waarbij ook uitstapjes worden gemaakt. Ineens wordt dan het verhaal onderbroken met een heel andere verhaallijn of wordt er commentaar gegeven op wat er zojuist gebeurde. Er is dan niet echt een vloeiend geheel. Uit allerlei fragmenten moet de toeschouwer dan de samenhang zoeken.
De locatie is de
plaats waar gespeeld wordt. Dit kan een toneelpodium zijn, maar ook een
tuinderskas of zolder.
De speelruimte is dan de feitelijke ruimte waar gespeeld wordt. Deze kan heel breed en hoog zijn, maar ook klein en laag. Binnen de speelruimte is het speelvlak het feitelijke vlak waarop gespeeld wordt. De plaats van het publiek is in een toneelzaal voor het podium. Maar er zijn ook andere mogelijkheden; zo kan het publiek helemaal rondom het speelvlak zitten of er schuin boven.
Benamingen van verschillende vormen zijn: lijsttoneel (schouwburg), vlakke vloertoneel , en ronde, black box/zwarte doos, wagenspel, straattheater, locatietheater.
Met het decor
kunnen de ruimte en eventueel de atmosfeer vormgegeven worden. Het decor
bestaat dan uit het achterdoek en alle materialen en/of voorwerpen die daarbij
gebruikt worden.
De rekwisieten is een andere naam
voor de voorwerpen die door de spelers op het toneel worden gebruikt zoals een
boek, glas of wapen. Hiermee kunnen innerlijke handelingen goed duidelijk
worden gemaakt en daarmee ook het karakter van het personage. Met licht kan een sfeer worden opgeroepen en
veranderingen daarbinnen. Het licht kan natuurlijk zijn of kunstmatig door
middel van spots. De spots zijn al dan niet zichtbaar opgesteld.
Muziek kan sfeerondersteunend werken, maar ook als contrast. Bijvoorbeeld een melodieuze muziek bij angstige beelden. Geluiden geven ook duidelijke tekens: een onweer dat losbarst of zeemeeuwen. Video en filmmateriaal wordt steeds vaker ingezet als onderdeel van modern theater.
Het toneelbeeld wordt ook bepaald door de indeling van het speelvlak. Het toneel kan helemaal leeg zijn of juist erg vol. Er kunnen stoelen op een rij in het midden staan of aan een lange tafel voor op het podium. Een deur kan opzij zijn of juist achter. De indeling van het speelvlak heeft ook consequenties voor hoe de acteurs zich verplaatsen. Acteurs kunnen tijdens en door hun spel de indeling veranderen, bijvoorbeeld een huiskamer kan na een ruzie een doolhof zijn geworden als gevolg van rondslingerende decorelementen. Met het gebruik van het speelvlak kun je dus wat vertellen. De manier waarop de spelers het speelvlak opkomen en afgaan, zich opstellen en zich verplaatsen, noemen we de mise-en-scène. De plaats van opkomst is erg bepalend. Als een koning de trap afdaalt, drukt dat iets anders uit dan wanneer hij van links komt aanlopen.
De regisseur en andere theatermakers kunnen de middelen
(acteurs, spel, toneelbeeld/ruimte en opbouw/structuur) gebruiken om een
voorstelling te maken. Als de regisseur vooraf bepaalt wat hij wil vertellen,
kan hij ook de keuze van de middelen van daaruit bepalen.
Zijn ideeën en uitgangspunten worden ook wel het regieconcept genoemd.
vormgeving
|
Het gebruik van de middelen door de vormgevers: acteur,
regisseur, decor-, kostuum-, licht-, geluid/muziekontwerper. |
e2 |
Het regieconcept is bepalend voor de vormgeving en enscenering van de voorstelling.
Op basis van het regieconcept kunnen alle middelen ingezet worden door
de acteurs, regisseur, decor-, kostuum-, licht-, geluid-, muziekontwerper.
De enscenering is
de wijze waarop de middelen zijn samengevoegd tot het geheel van de
voorstelling.
Dit kan bijvoorbeeld heel strak of juist heel los zijn.
Net als bij INHOUD geldt hier:
I het onderscheid tussen maker (of opdrachtgever) <> beschouwer
Vanuit de maker (of opdrachtgever) is er sprake van een bedoelde functie. De beschouwer kan aan het kunstwerk een heel andere functie geven: functiegeving.
II tijd en plaats aspecten
De oorspronkelijke functie van een kunstwerk wordt bepaald door de tijd en plaats van ontstaan. Deze functie kan in de loop der tijd veranderen.
|
Bijvoorbeeld |
De religieuze cantates van Bach zijn oorspronkelijk (tijd)
gemaakt om uitgevoerd te worden in de kerk (plaats). Ze hadden een duidelijk
religieuze functie. In onze tijd zijn er nog altijd mensen die om die reden
naar cantates van Bach luisteren. Veel mensen die nu naar cantates van Bach luisteren
doen dat vanuit een heel andere houding. De muziek heeft voor hen dan
bijvoorbeeld een esthetische of recreatieve functie. |
Een kunstwerk kan meerdere van onderstaande functies tegelijk hebben.
Hetzelfde kunstwerk kan voor verschillende mensen verschillende functies hebben.
Het uitdrukken van religieuze gevoelens, ondersteuning van rituelen en vieringen.
|
bijvoorbeeld |
Muziek in de kerk. Kerkelijk drama in de Middeleeuwen om het volk een
voorstelling te geven van godsdienstige verhalen. |
Bij de maker gaat het om het vertolken van schoonheid of het oproepen van vervreemding, confrontatie (anti-schoonheid).
Bij de beschouwer staan hier inleven en het genieten van schoonheid centraal.
|
bijvoorbeeld |
Een steeds terugkerend thema is de vraag of de natuur
‘naar de werkelijk’ moet worden afgebeeld of ‘geïdealiseerd’. Soms wordt de
werkelijkheid in kunstwerken zoveel ‘geweld’ aan gedaan dat deze kunst voor
het publiek zeer confronterend waren. |
Kunstwerken kunnen de status van de machthebbers ondersteunen en deze huldigen.
Kunstwerken kunnen ook uiting geven aan protest of oproepen tot politieke bewustwording.
|
bijvoorbeeld |
Het bezitten van grote verzamelingen kunstschatten wordt nog
steeds gezien als iets dat statusverhogend is. |
Kunst vertegenwoordigt in de maatschappij een bepaalde waarde. De maker maakt kunstwerken om geld mee te verdienen.
Kunstwerken worden ook in reclame ingezet.
|
bijvoorbeeld |
Wordt kunst door de staat gesubsidieerd of opereren kunstenaars geheel of gedeeltelijk
op de vrije markt? |
Kunstwerken kunnen informatief zijn of bepaalde attitudes (houdingen) onderstrepen.
Daardoor kunnen ze een rol spelen in de opvoeding, therapie, voorlichting of training.
Bij een beschouwer die geconfronteerd wordt met kunstwerken kan dat leiden tot meer zelfinzicht (zelfreflectie).
|
bijvoorbeeld |
In de tijd van Romantiek en Realisme in de 19e
eeuw organiseerden musea hun tentoonstellingen steeds meer ter lering en
vermaak. |
Kunstwerken kunnen een rol spelen bij amusement. Kunstwerken kunnen de beschouwer een
weg bieden om zich los te maken van de dagelijkse werkelijkheid en voor zichzelf. Kunst
kan ook een puur decoratieve functie hebben.
|
bijvoorbeeld |
Popmuziek, soaps, videoclips, musicals. |
Dit model is ontwikkeld met medewerking van het KPC voor het vak ckv 2,3drama